تماس با ما   صفحه اصلي   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي


در پژوهشی بررسی شد؛

چرا بین ایده‌آل فرزندآوری زوجین و واقعیت شکاف وجود دارد؟


سیاست‌های جمعیتی و مشوق باروری می‌توانند با گسترش برخی حمایت‌های اجتماعی قصد و رفتار باروری را افزایش دهند
زمانی که علت شکاف بین تعداد ایده‌آل (2 فرزند و بیشتر) و تعداد قصدشده (کمتر از 2 فرزند) پرسیده شد، دلایل متعددی نام برده شد: مانند تجربه‌ سخت فرزند اول، بالا بودن سن زن و همسر برای آوردن فرزند دوم، نبود وقت کافی برای رسیدگی به فرزند دوم و بیشتر، انگیزه ادامه تحصیل و اشتغال در زنان و روحیات متفاوت افراد. جالب است که مشکلات اقتصادی به عنوان یکی از دلایل تمایل کم به فرززند‌آوری دوم مطرح شد.
هر نوع برنامه‌ریزی برای تغییر رفتار باروری زیر سطح جانشینی و سیاست‌های جمعیتی مشوق باروری، نیازمند شناخت و تعابیر و تفاسیر عاملان این رفتار یعنی زنان و مردان است. دغدغه‌ها و نگرانی‌های آن‌ها در آوردن فرزند دوم، سازوکار تصمیم‌گیری در خانواده در مورد فرزند دوم و تجارت زیسته‌ آن‌ها بایستی قبل از هر نوع برنامه‌ریزی کشف و شناسایی شود.

به گزارش مهرخانه، روند سریع کاهش باروری در ایران، یکی از موارد استثنایی در دنیا دهه‌های گذشته است. کاهش باروری کل در ایران از سال 1364 شروع شد و از سطح 5.5 در سال 1367 به سطح باروری جانشینی (2.1) در سال 1379 رسید و در سال 1385 به زیر سطح جانشینی (1.9) کاهش یافت که این میزان، در شهرها 1.7 و در مناطق روستایی 2.1 بود. به‌طوری که بیشتر استان‌های ایران، باروری زیر سطح جانشینی را تجربه کردند. چهار استان گیلان، سمنان، تهران، و اصفهان طی سال‌های 1385 و 1384 باروری زیر سطح جانشینی را تجربه کردند. بر اساس آمار سال 1390، به‌طور متوسط هر زن در طول دوره بارداری خود 1.8 فرزند داشته است. برخی از استان‌هایی که کاهش شدید باروری را تجربه کردند، اگرچه به زیر سطح جانشینی نرسیدند، اما در مناطق شهری خود میزان‌های زیر سطح جانشینی را تجربه کردند. میزان باروری کمتر از 2 نشانه‌گر این است که سهم مهمی از زوج‌ها به داشتن تنها یک فرزند بسنده می‌کنند.
دوفرزندی همچنان ایده‌آل محسوب می‌شود
علی‌رغم کاهش میزان باروری کل به زیر سطح جانشینی، شواهد نشان می‌دهد که همچنان دوفرزندی ایده‌آل محسوب می‌شود، ولی قصد و رفتار تک‌فرزندی به‌خصوص در شهرها روند افزایشی دارد. پیمایش انتقال جمعیتی (سال 1388) در چهار استان گیلان، آذربایجان غربی، سیستان و بلوچستان و یزد نیز نشان داد که به غیر از سیستان و بلوچستان، تعداد ایده‌آل فرزند در بین هم‌دوره‌ای‌های ازدواجی، 2 فرزند بوده است.، ولی در ترجیحات باروری بین همه هم‌دوره‌ای‌های ازدواج، اعم از جوان و مسن تغییرات نگرشی واضحی دیده شد؛ برای مثال، بسیاری از گیلانی‌ها تک‌فرزندی را ایده‌آل می‌دانستند.
در پیمایشی دیگر نشان داده شد، علی‌رغم این‌که دو فرزندی به عنوان تعداد ایده‌آل فرزند در بین افراد در شرف ازدواج و افراد صاحب یک فرزند زیر ۵ سال محسوب می‌شود (۴۸% افراد در شرف ازدواج و ۵۸% افراد با یک فرزند زیر ۵ سال)، ولی سهم مهمی از افراد در شرف ازدواج (۴۶%) و افراد با یک فرزند زیر ۵ سال (۳۵%) قصد تک‌فرزندی داشتند. جالب این‌که مردان بیشتر از زنان تک‌فرزندی را ترجیح می‌دادند.
شواهد دیگر مبنی بر افزایش روند تک‌فرزندی بر اساس سرشماری سال‌های ۱۳۷۵ ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ است. در حالی‌که در سرشماری سال ۱۳۷۵، فقط ۲.۳% زنان 44- 40 ساله یک فرزند زنده به‌دنیا آورده بودند، در سال ۱۳۸۵، این رقم به ۵.۱% و در سال ۱۳۹۰ به ۱۲.۳% افزایش یافت و ارقام فوق در زنان سنین 49- 45 ساله، به ترتیب ۲.۲%، ۴% و 7.6% بود. اگرچه در این بررسی زنانی که به علل مختلف مانند جدایی یا مرگ همسر امکان آوردن فرزند دوم را نداشتند، کنار گذاشته نشدند، ولی این ارقام علی‌رغم این‌که ممکن است روند صعودی تک‌فرزندی را پیشنهاد دهد، بیان‌گر یک شیفت زمانی در آوردن فرزند دوم به سنین بالاتر یا تأخیر در بارداری دوم در سال‌های اخیر است که می‌تواند به علت افزایش سن ازدواج در زنان و دوره‌ی کوتاه جبران باروری در آن‌ها باشد.
هر نوع برنامه‌ریزی برای تغییر رفتار باروری زیر سطح جانشینی و سیاست‌های جمعیتی مشوق باروری، نیازمند شناخت و تعابیر و تفاسیر عاملان این رفتار یعنی زنان و مردان است. دغدغه‌ها و نگرانی‌های آن‌ها در آوردن فرزند دوم، سازوکار تصمیم‌گیری در خانواده در مورد فرزند دوم و تجارت زیسته‌ آن‌ها بایستی قبل از هر نوع برنامه‌ریزی کشف و شناسایی شود. این‌که زنان و مردان چه تفسیری از تصمیم و رفتار فرزند‌آوری زیر سطح جانشینی تک‌فرزندی داشته و چه ملاحظاتی را در نظر می‌گیرند، سؤالی است که انگیزه‌ اصلی بررسی شد و بر این اساس، این بررسی با هدف کشف تفاسیر و پنداشت زنان و مردان از دلایل، انگیزه‌ها و شرایط زمینه‌ساز رفتار تک‌فرزندی در زنان و مردان ساکن تهران انجام شد؛ لذا سؤال اصلی این است که از نظر زنان و مردان ساکن شهر تهران،قصد و رفتار تک‌فرزندی، حاصل چه شرایط و زمینه‌هایی است؟ زنان و مردان چه برداشتی از علل، انگیزه‌ها و عوامل زمینه‌ساز تصمیم و رفتار تک‌فرزندی دارند؟
روش‌شناسی پژوهش
این مقاله بر اساس داده‌های بخش کیفی یک مطالعه ترکیبی است که در سال ۱۳۹۱ با موضوع «هنجار، ترجیح و قصد تک‌فرزندی و تعیین‌کننده‌های آن در زنان و مردان ساکن تهران» انجام شد. موارد تک‌فرزندی غیرارادی که در اثر مرگ یکی از والدین، طلاق یا مرگ یک فرزند رخ داده باشد، از این مطالعه خارج شدند. برای کشف شرایط زمینه‌ساز تصمیم و رفتار تک‌فرزندی در زنان و مردان ساکن تهران با انجام دادن ۱۴ مصاحبه‌ عمیق نگرش‌ها و تفاسیر زنان و مردان سنین مختلف حول محورهای چارچوب نظری تحقیق بررسی شد.
با سه گروه مختلف از زنان و مردان با حداکثر تنوع مصاحبه‌ی عمقی انجام شد. این سه گروه عبارت بودند از:
1.    زنان و مردان در شرف ازدواج یا ازدواج‌کرده‌ی بدون فرزند؛
2.    زنان و مردان همسردار سنین باروری با یک فرزند؛
3.    سه زنان و مردانی که در پایان دوره‌ باروری خود هستند (سنین 50-45 ساله به بالا) و فقط یک فرزند دارند.
در این تحقیق نمونه‌گیری هدفمند بوده و از روش گلوله برفی برای یافتن نمونه‌های برای یافتن نمونه‎‌های بعدی نیز استفاده شد. محقق سعی کرد از هر یک از سه گروه تعیین‌شده افراد و از هر دو جنس تعدادی افراد مطلع که معیارهای مورد نظر را داشتند دعوت به مصاحبه کند.
یافته‌های پژوهش
نتایج تحلیل محتوایی موضوعی نشان داد که تصمیم افراد برای داشتن تنها یک فرزند یک نوع راه‌کار برای ایجاد تعادل بین شرایط مختلف فردی، زناشویی، خانوادگی و محیطی است. این درون‌مایه‌های اصلی، حاصل تعامل بین چهار طبقه اصلی یا حیطه در خصوص تک‌فرزندی است که عبارتند است از:
الف_برآیند نگرش، احساسات و مهارت‌های فردی به نفع فرزند کمتر؛
ب_ فضای غیرحمایتی تعاملی زناشویی؛
ج_ فضای غیرحمایتی خانواده‌ گسترده برای فرزندآوری؛
د_ فضای غیرحمایتی جامعه برای فرزند‌آوری.
ایده‌آلم 2 فرزند است اما...
ارزش تک‌فرزندی و تعداد فرزند ایده‌آل (ترجیح باروری) یکی از نگرش‌های مهم تأثیرگذار و زمینه‌ساز رفتار تک‌فرزندی است. به علت ارزش معنوی بالای فرزند، در نظر بیشتر زنان و مردان شرکت‌کننده در مصاحبه‌ها، نه تنها بی‌فرزندی بلکه تک‌فرزندی هم ایده‌آل نیست. تعداد ایده‌آل در نظر بیشتر افراد 2 فرزند و تعداد کمی، بیشتر از 2 فرزند بود. فقط تعداد معدودی یک فرزند را تعداد ایده‌آل دانسته‌اند، ولی جالب این است که در بیشتر موارد، وقتی در خصوص تعداد فرزند قصدشده، پرسیده می‌شد، کمتر و یا مساوی با تعداد ایده‌آل بود. به نظر می‌رسید ایده‌آل‌های افراد از نظر تعداد فرزندان، کمتر به وقوع می‌‌پیوندد و شکاف بین تعداد ایده‌آل و تعداد واقعی افزایش می‌یابد.
آقای ۳۵ ساله، با تحصیلات کارشناسی ارشد، دارای یک فرزند 4 ساله: «من خودم دوست دارم بچه زیاد داشته باشم. خیلی هم به شرایط زمانه کاری ندارم. مثلاً ۴ تا، ولی الان امکانش نیست توی این شرایط، ۲ تا ایده‌آله؛ یک دختر و یک پسر. من از قبل دنبال 4 تا بودم برای من ۳-۴ فرزند ایده‌آله من خودم بیشتر از 2 تا بچه مدنظرم بود؛ قبل از بچه‌دار شدن. الان من دیگه به 2 تا هم نمی‌رسم. من روی یک فرزند تمرکز کردم».
چرا بین ایده‌آل فرزندآوری و واقعیت شکاف وجود دارد؟
زمانی که علت شکاف بین تعداد ایده‌آل (2 فرزند و بیشتر) و تعداد قصدشده (کمتر از 2 فرزند) پرسیده شد، دلایل متعددی نام برده شد: مانند تجربه‌ سخت فرزند اول، بالا بودن سن زن و همسر برای آوردن فرزند دوم، نبود وقت کافی برای رسیدگی به فرزند دوم و بیشتر، انگیزه ادامه تحصیل و اشتغال در زنان و روحیات متفاوت افراد. جالب است که مشکلات اقتصادی به عنوان یکی از دلایل تمایل کم به فرززند‌آوری دوم مطرح شد.
برخی باورها در خصوص سن مناسب فرزندآوری نیز یکی از دلایل تجدیدنظر در فکر کردن و تصمیم برای فرزند دوم بود. سن بالا و نبود فرصت برای آوردن فرزند دوم به عنوان یکی از عوامل بی‌تمایلی به فرزندآوری بیشتر ذکر شد. این نگرانی به‌خصوص در زنان بیشتر مطرح شد.
خانم ۲۵ سال، بدون فرزند با تحصیلات کارشناسی: «اولاً چون‌که سنمون زیاده، یک فرزند را ترجیح می‌دیم، مثلاً من الان ۳۲ سالمه، بخوام بچه از اولمو به دنیا بیارم، سنم می‌شه ۳۳ بعد تا اینو بخوام بزرگش کنم و 5 یا 6 سال بگذره تا بچه دوم رو بیارم، سنم می‌شه ۳۷ یا ۳۶. که خب هم خطرات خودشو داره و هم به لحاظ روحی دیگه اون توانایی و بشاشیت را ندارم که با بچم دم‌خور بشم و بچمو خوب تربیت کنم. حوصله بچه تربیت‌کردنو داشته باشم».
بیان عواقب نامناسب تک‌فرزندی توسط افرادی که تصمیم به تک‌فرزندی داشتند
بر خلاف این‌که برخی افراد تصمیم تک‌فرزندی داشتند ولی معایب متعددی را برای آن برشمردند و هم از نظر عواقب نامناسبی که تک‌فرزندی برای فرزند دارد و هم اثرات نامطلوبی که بر والدین، محیط خانوادگی و شبکه‌ فامیلی می‌گذارد، آن را ضدارزش می‌دانستند. معایبی که این افراد برای تک‌فرزندی برمی‌شمردند، عبارت بود از: تنها ماندن فرزند، مشکلات روحی و روانی او، انزواطلبی فرزند، خودخواهی فرزند، نبود روحیه‌ کاری در افراد تک‌فرزند، استقلال نداشتن فرزند و رسیدگی بیش از حد به فرزند و... .
توجه به آرمان‌های فردی وخود‌تحقیق‌بخشی؛ از دلایل بی‌تمایلی به آوردن فرزند دوم
فردگرایی و توجه بیشتر به آرمان‌های فردی شکوفایی استعدادها و خود‌تحقیق‌بخشی یکی از دلایل و انگیزه‌های بی‌تمایلی به آوردن فرزند دوم در بیشتر مصاحبه‌ها بیان شد. انگیزه‌ ادامه تحصیل در مقاطع بالای دانشگاهی و اشتغال نیز علاوه بر دلیل اول- به‌خصوص در زنان- انگیزه‌ای برای تک‌فرزندی بود. در واقع فرزند در یک رقابت با تحصیل و کار قرار می‌گیرد و بسیاری از زنانی که نیاتی همچون ادامه تحصیل و یا اشتغال داشته باشند، ترجیح می‌دهند به یک فرزند اکتفا کنند. رسیدگی و توجه به خود و رفاه خود از موضوعات اشاره شده است؛ به‌طوری‌ که مسؤولیت مادری در تقابل با خواسته‌ها و لذات فردی قرار داده شد.
خانم ۳۲ ساله، تحصیلات کارشناسی، دارای یک فرزند: «... خانمی که تحصیل کرده است و کلی هزینه و تایم گذاشته است در زمینه‌های مختلف، خواه‌ناخواه بچه خیلی دست و پاگیری است. اگر 2 بچه داشته باشی ۷-۸ سال عمرت که بهترین روزهای عمرت است صرف این قضیه می‌شود و می‌توانی سرمایه‌گذاری کنی بر روی خودت در نتیجه به نظر من خانم‌هایی که شاغل هستند، نه شاغلی که به دنبال اضافه کار و کسب پول است، چون پول درآوردن مهم نیست. منظور خانم‌هایی که در جامعه کارایی زیادی دارند، در خودشان قابلیت زیادی می‌بینند که بروز دهند، بچه دست‌و پا گیر است. تیپ شاغل و تحصیل‌کرده و دارای انرژی و قدرت است و به دنبال فعالیت اجتماعی است....».
نداشتن ترجیح جنسیتی در افرادی که تمایل به تک‌فرزندی دارند
با مرور نظر زنان و مردان در خصوص ترجیح جنسیتی، به دست آمد که بیشتر افرادی که تصمیم به تک‌فرزندی داشتند بیان کردند که جنس دختر و پسر برای شما تفاوتی نمی‌کند و حتی در مواردی فرزند دختر و ترجیح می‌دادند، البته در مواردی نظر همسرشان با نظر خودشان مخالف بود. بر این اساس، به نظر می‌رسد، نداشتن ترجیح جنسیتی می‌تواند یکی از مشخصه‌های افرادی باشد که قصد و رفتار تک‌فرزندی دارند، در مواردی که تصمیم به داشتن دو فرزند داشتند بیشتر تمایل داشتند از هر دو جنس داشته باشند.
اهمیت دادن همه‌ افراد به نقش مادری در مقابل سایر نقش‌های زنان
یکی از موضوعات استخراج‌شده از مصاحبه‌ها، اهمیت نقش مادری در مقابل نقش‌های اجتماعی برای زنان بود. نکته مهم، اهمیت دادن همه‌ افراد به نقش مادری در مقابل سایر نقش‌های زنان بود؛ به‌طوری که به نظر بیشتر افراد، نقش مادری در اولویت اول قرار داشته و زنان را ملزم می‌دانستند تا سایر نقش‌های اجتماعی خود را به طریقی انجام دهند که در نقش مادری آن‌ها اثر نامطلوب نداشته باشد. تقریباً همه‌ افراد به تساوی زن و مرد در تحصیلات معتقد بودند، ولی از نظر اشتغال مرد و زن و سهم آن‌ها در تقسیم کارهای منزل، بسته به میزان فعالیت زوجین در خارج از منزل، میزان مشارکت آن‌ها در داخل منزل را متفاوت می‌دانستند. به نظر می‌رسد، یکی از دلایل کم‌فرزندی می‌تواند اهمیتی باشد که زنان برای نقش مادری قائل بودند و برای ایجاد سازگاری بین نقش مادری و سایر نقش‌های اجتماعی، تعداد فرزند خود را محدود به یک فرزند می‌کنند.
خانم ۳۲ ساله، تحصیلات کارشناسی، دارای یک فرزند: «نقش مادری خیلی اهمیت دارد حتی وقتی می‌گوییم زن باید بشیند در خانه حتی درس نخواند و بچه‌اش را بزرگ کنند، قبلش به همه‌ زن‌ها زور می‌آید که این حرف را می‌شنوند ولی من وقتی بچه‌دار شدم دیدم من باید همه‌ وقتم را برای بچه‌ام بگذارم... تساوی از لحاظ تحصیلی باید برقرار باشد ولی از نظر کار، مرد باید بیرون از منزل کار کند، پول در بیاورد و زن باید از پس مسؤولیت خانه که واقعاً سنگین است بر بیاید...».
نگرانی‌ها
به نظر می‌رسد، مجموعه‌ای از نگرانی‌ها در زنان و مردان نیز با تصمیم و رفتار تک‌فرزندی مرتبط است. یکی از آن‌ها نگرانی از عوارض بارداری یا افزایش سن مادر در زنان تک‌فرزند است. نگرانی دیگر، ترس از تنها ماندن تک‌فرزند در آینده و همچنین ترس از تنها ماندن والدین تک‌فرزند در آینده است. ریشه‌ این نگرانی‌ها و ترس‌ها، برخی باورها و نگرش‌های افراد و تجربیات دیگران و اطرافیان است. این نگرانی‌ها بیشتر موارد آن‌قدر شدت داشت که موجب بازنگری مداوم افراد در درستی تصمیم فرزندآوری نیات باروری خود و تردید در درستی تصمیم آن‌ها می‌شد.
خانم ۳۲ ساله، فوق لیسانس، بدون فرزند: «اگر فقط یک فرزند داشته باشند... مثلاً خدای نکرده مریض شد، یا چیزیش شد و بچه از بین رفت یا فوت کرد، یه بچه دیگه دارند که بلاخره بار عاطفی نبود اون یکی بچه رو جبران بکند ولی در کل برای تک‌فرزندان این جوری نیستش..».
بالا بودن خودکارآمدی در کنترل باروری
یکی از عوامل زمینه‌ساز رفتار تک‌فرزندی، خودکارآمدی یا درک فرد از قدرت کنترل رفتار بارداری خود است. افرادی که می‌توانند با اطمینان از بروز بارداری ناخواسته جلوگیری کنند، نسبت به افرادی که آگاهی کافی و نگرش مثبت به تنظیم خانواده و وسایل پیشگیری از بارداری ندارند و احتمال بارداری ناخواسته در آن‌ها زیاد است، بیشتر می‌توانند تعداد فرزند خود را کنترل کرده و بر قصد تک‌فرزندی خود بمانند.
خانم ۳۰ ساله، کارشناسی ارشد، بدون فرزند: «الان ۴ سال گذشته و خودمون نذاشتیم، الان می‌تونم بگم که توانایی آن را داشتیم ولی اوایل همیشه می‌ترسیدیم...».
فضای غیرحمایتی تعامل زناشویی برای فرزندآوری
در برخی مصاحبه‌ها، اختلاف نظر همسران در تعداد فرزند ایده‌آل و تصمیمات باروری مشاهده شد؛ به‌طوری که در مواردی یکی از زوجین در راستای تمایلات همسر، به یک فرزند راضی شده؛ در حالی‌که تعداد بیشتری فرزند را ترجیح می‌دهد؛ لذا بایستی برای بارداری فضای مشترک تصمیم‌گیری مدنظر باشد.
شرایط مربوط به تعامل با همسر در زندگی زناشویی که در تصمیم باروری افراد تأثیرگذار است، عبارتند از: نبود آمادگی اقتصادی در زندگی زناشویی برای فرزند برای آوردن فرزند دیگر (ناامنی اقتصادی و مالی)، نبود آمادگی روحی همسر در فرزندپروری، درک از ضعف مهارت خود و همسر در تربیت فرزند، ترجیح یک فرزندی در همسر و در نهایت مشارکت مؤثر همسر در استفاده از وسایل پیشگیری از بارداری.
فضای غیرحمایتی خانواده گسترده برای فرزندآوری
یکی از عوامل زمینه‌ساز تک‌فرزندی عبارت است از درک فرد از میزان حمایت دریافتی از خانواده به گسترده خود و همسر. منظور از این حمایت هم از نظر پذیرش هنجاری و فرهنگی خانواده‌ گسترده و هم از نظر حمایت بین نسلی در مراقبت از فرزندان است. حیطه‌ بالاتر از زندگی زناشویی، خانواده خود و همسر و هنجار آن‌ها و میزان حمایت آن‌ها از فرزندآوری در جهت تشویق یا بازدارندگی و کمک‌رسانی در نگه‌داری و مراقبت از فرزندان یا نداشتن امکان کمک در نگهداری و مراقبت از کودک است.
افرادی که تجربه‌ خانواده پرجمعیت را داشته و در فضای هنجاری موافق با خانواده‌ پرجمعیت تربیت شده‌اند، به آوردن فرزند دوم و بیشتر تمایل بیشتری داشتند؛ درحالی که افرادی که در خانواده‌ آن‌ها و یا همسرشان، فرزند کم و یا تک‌فرزندی هنجار محسوب می‌شد، به داشتن فرزند بیشتر تمایل کمتری داشتند.
خانم 30 ساله، تحصیلات کارشناسی ارشد، بدون فرزند: «... الان یک بچه هنجار (نرم) است. وقتی میشه دوتا، میگن وای من دیگه نمی‌تونم بزرگ کنم. حتی الان مادرها هم همین‌طورند. مادرهای ما 5 تا بچه داشتند. ولی الان دختر خودش می‌خواهد بچه دوم بیاورد میگه نیار. چه‌جوری می‌خوای بزرگ کنی؟ بچه‌ام از دست می‌رود مامان من میگه گناه داره، بچم‌ام چه جوری می‌خواهد به دنیا بیاره».
یکی از شرایطی که می‌تواند زمینه‌ساز تصمیم آوردن فرزند دوم باشد، درک افراد از میزان حمایت نسل قبل از فرزندان یا آشنایان و نزدیکان در نگه‌داری از فرزند، به‌خصوص برای زنان و مردان شاغل است. امنیت فکری ایجادشده برای داشتن کمک برای نگه‌داری از فرزند، خود به فناوری به فرزند‌آوری کمک می‌کند. نکته‌ مهم دیگر، اطمینان نداشتن به کیفیت مهدهای کودک در بین زوج‌ها بود که حمایت خانواده را بر مهدکودک‌ها ترجیح می‌دادند.
فضای غیرحمایتی جامعه برای فرزندآوری
برخی از شرایط و انگیزه‌های زمینه‌ساز تصمیم تک‌فرزندی مربوط به حیطه اجتماع و جامعه است. این شرایط شامل درک فرد از اوضاع و مشکلات جامعه، خطرات و یا مشکلات محیط پیرامونی، هنجارهای جامعه، رسانه‌ها و فرهنگ‌سازی آن‌ها در جامعه و سازمان‌های اجتماعی حامی و غیره حامی است.
یکی از دلایلی که برخی افراد برای نداشتن تصمیم برای فرزندآوری آوردن فرزند دوم ذکر کردند احساس ناامنی اجتماعی و مشکلات اجتماعی است. درواقع افراد با در نظر گرفتن زندگی امروزی و چالش‌های زندگی مدرن امروزه، جانب احتیاط را پیشه کرده و تک‌فرزندی را انتخاب می‌کنند. به نظر می‌رسد، افراد محیط مدارس و مشکلات مربوط به آن، مدت زمانی که در تردد به محل کار در ترافیک صرف می‌کنند و همچنین خستگی مسیر رفت و برگشت، آلودگی هوا و... را زمینه‌ساز تصمیم تک‌فرزندی می‌دانند. این امر به زندگی ماشینی و پراسترس و نبود فرصت کافی برای سپری کردن با کودک و برآوردن نیازهای عاطفی او مربوط می‌شود. درواقع امنیت روانی اجتماعی و نگاه مثبت‌اندیش به آینده فرزند در بستر اجتماعی به عنوان یک مشوق برای داشتن فرزند بیشتر بوده و برعکس داشتن دیدگاه نامناسب و بدبینانه به آینده، زمینه‌ساز بازنگری و احتیاط در تصمیم باروری می‌شود.
خانم 30 ساله، تحصیلات کارشناسی ارشد، بدون فرزند: «... امروز مشکلات زندگی زیاد شده. یعنی جوون‌ها می‌ترسند که دوباره بزرگ کردن یک بچه را به دوش بکشد. آدم یک چیزهایی را در مورد مدارس می‌شنوه که نگران میشه... مسائل اخلاقه. توی مدارسی که کم سن و سال‌اند، آدم تعجب می‌کنه. وقتی آدم می‌شنوه، من خودم شنیدم که توی مدارس دولتی... بعضی جاها... برای همین میگم باید مدرسه غیر انتفاعی باشه...».
شعار «دو فرزند کافی است» در اذهان رخنه کرده است
یکی از ابعاد هنجارهای اجتماعی، تأثیر رسانه‌ها در فرهنگ به هنجارهای فرزندآوری در جامعه است به نظر می‌رسد شعار «دو فرزند کافی است» در اذهان رخنه کرده و در درک افراد از هنجارها تأثیر مهمی بر جای گذارده است.
آقا ۲۹ ساله، فوق دیپلم، بدون فرزند: «... 2 فرزند هنجار است. ۲ به بالا زیاد است. البته بیش از 2 تا واقعاً زیاد نیست اما به دلیل تبلیغات و فرهنگ‌سازی و شعارهای مانند آن‌که 2 بچه کافی است، برای مردم فرهنگ‌سازی شد. تبلیغاتی که اگر بیش از 2 فرزند داشته باشی به لحاظ‌های متفاوت به خصوص مالی با مشکل مواجه خواهید شد. فرهنگ‌سازی تفکر زیاد بودن 2 بچه را شایع کرده است».
عدم حمایت اجتماعی از زنان و تمایل آن‌ها به تک‌فرزندی
یکی از موانع ذکرشده برای آوردن فرزند اول در زنان بی‌فرزند و فرزند دوم در زنان شاغل تک‌فرزند، نبود سیاست اجتماعی حمایت‌کننده و همچنین سازمان‌های حامی باروری برای نگه‌داری کودکان زنان شاغل است. فقدان امنیت شغلی برای زنان شاغل پس از فرزندآوری نیز یکی از موانعی است که زنان شاغل آن را ذکر کردند. از مظاهر این فقدان کیفیت نامناسب مهدکودک‌هاست.
نتیجه‌گیری
می‌توان نتیجه گرفت که به علت پیچیدگی تصمیم تک‌فرزندی مداخلات و سیاست‌های اخیر جمعیتی و اجتماعی برای تشویق باروری نیز باید جامع بوده و برنامه‌هایی بر اساس هر یک از شرایط زمینه‌ساز تک‌فرزندی که تغییر‌پذیر است، طراحی و اجرا شود تا مشوق افراد برای آوردن فرزند دوم باشد. سیاست‌های جمعیتی و مشوق باروری می‌توانند با گسترش برخی حمایت‌های اجتماعی مانند ارتقای امنیت شغلی زنان شاغل، ارتقای کیفیت مراکز نگهداری کودکان، فرهنگ‌سازی هنجار فرزندآوری، افزایش احساس امنیت اجتماعی و اقتصادی خانوارها و تحکیم روابط در خانواده، قصد و رفتار باروری را افزایش دهند.
به گزارش مهرخانه، پژوهش فوق با عنوان "واکاوی شرایط زمینه‌ساز قصد و رفتار تک‌فرزندی در تهران" توسط دکتر فریده خلج‌آبادی فراهانی و دکتر حسن سرایی انجام و سال 1395 در فصل‌نامه مطالعات راهبردی زنان
منتشر شده است.
كد خبر:40779
منبع خبر:مهرخانه
تاريخ خبر:1396/07/16